OPENACCESSSAl-QamarISSN(Online):2664-4398ISSN(Print):2664-438Xwww.alqamarjournal.comAl-Qamar,Volume9,Issue2(April-June2026)اکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعرواہعلاطمینارمعکیا‘فطلتَيلَو’ِروصتینآرقTheQur’anicConceptof'Wa-l-Yatalattaf'andContemporarySocialBehaviors:ASociologicalStudyofCommunityBuildingDr.LoqmanAhmadLecturerIslamicstudiesBachakhanuniversityCharsadda.Loqman550@gmail.comFaizaKhanMPhilgraduate,DepartmentofEnglishLiterature,UniversityoftheLahore,Lahore.faizakhan12177@gmail.comMoqadusHabibaMPhilScholar,DepartmentofIslamicStudies,UniversityoftheLahore,Lahore.moqadushabiba123@gmail.comAbstractThisresearchpaperexplorestheprofoundsociologicalandethicalimplicationsoftheQur’anicword'Wa-l-Yatalattaf'(SurahAl-Kahf:19),examininghowthisdivineprinciplecanreformmodernsocialinteractions.LocatedattheexacttextualcenteroftheHolyQur'an,thistermtranslatestoactingwithutmostgentleness,subtlecaution,andstrategicwisdom.Thestudybeginswithanin-depthlinguisticandcontextualanalysisoftheword,tracingitshistoricalbackgroundto35َََّْْہعلاطمینارمعکیااکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعروا‘فطللَو’تَيِروصتینآرقthestoryoftheCompanionsoftheCave(Ashabal-Kahf).Whentheyawokeafterthreecenturies,theyusedthistermtoinstructtheircompaniontobeextremelycautiousandpolitewhilefetchingfood,ensuringtheirsurvivalandprotectingtheirfaithfromatyrannicalregime.Movingbeyondthehistoricalnarrative,thispaperexaminesthepracticalapplicationof'Wa-l-Yatalattaf'inaddressingcontemporarysocietalchallenges.Throughasociologicallens,thestudyanalyzesfourcoredimensionsofthisconcept:gentlenessinspeech,thepreservationofprivacyandconfidentiality,fairnessandleniencyinbusinessanddailydealings,andthestrategicprotectionofreligiousidentity۔Inaneramarkedbysocialpolarization,corporategreed,officepolitics,andweakeningfamilybonds,thisstudyarguesthatthespiritof'Wa-l-Yatalattaf'servesasavitaldefensiveshieldandaconstructivetool.Itoffersabalancedapproachbetweensoftinterpersonalskillsandsharpsituationalawareness.Ultimately,thepaperconcludesthatadoptingthisQur’anicframeworkcanbridgeclassdivides,restoremutualtrust,reducepsychologicalanxiety,andfosterapeaceful,resilient,andmorallystablesociety.Keywords:Wa-l-Yatalattaf,Qur'an,SocialBehaviors,CommunityBuilding,Ashabal-Kahf,SocialEthics,Privacyہمدقمظاحلےکتایقلاخایناسنانکیل،ےہوتروداکبلاقنالٹیجیڈویدامیدصںیوسیکارواتشادربمدع،راشتنایرکفہرشاعمیلمعدیدجںاہج،ےہراکشاکلاوزدیدشےساکےرشاعمہرمزورےنپامہرگا۔ےہاکچآںیمدزیکنشیزئارلوپیجامسیرہگ،ےہاکچوہمتخہداماکےننسرظنہتکناکےرسودںیمںوگولوت،ںیلہزئاجینارمعیعامتجاےنیتسرپانایکڑودیدامرواےہیلےلےنراکپوخیچہگجیکےملاکمرواگنلورٹ،تیحراجنئلانآیکایڈیملشوسوکنارحبسا۔ےہایدلچکوکتحلصمےکتسافنرواتورمتاقلعتیناسناےسسج،ےہایدانبنیگنسدیزمےنینابزدب36َََّْْنوج62)–لیرپا(،2ہرامش،9دلج،رمقلاےکیگنہآمہیترشاعمںیمتلااحےسیا۔ںیہےئگوہعباتےکتادافمرواتقاطےئاجبںیرزےکیلمعِتمکحینآرقںیمہوج،ےہترورضیکلڈامیقلاخاعماجکیاےیللوحامفلاخمرواےڑکہکےہیتاھکسحلاطصاہی۔ےہاتلمںیملوصا"ْفَّطَلَتَیْلَو"ربدتروایمرن،تمکحےئاجبےکےنانپایسیلاپیکؤارکٹایےنوہیتابذجیھبںیمہکبج،ڑجیکڑاگبیترشاعموکنپڑھکاروایتخسےنملاسا۔ےئاجلااکنہتسارےسںیممیرکنآرقےنٰیلاعتَكِلْوَحْنِماوُّض"1یکاللہسپ(اللہہکاسیج،ےہانامہعیرذاکےنڑوجوکںولدوکیمرنلَوْۖمُهظغالدتخسرواوخدنتپآرگاروا،ےئگوہعبطمرنےیلےکناپآثعابےکتمحرِمٍةَمْحَراَمِبلَتنِلِقللَِبفناللََّنِّفَتنایامرفكْوظيِل:"لافُه2"شنالَِإٍءْيلََو،ُهشْنِمُعَزنُيدیئاتیکقفرروافطلتیسا۔)ےتاجگاھبرکٹھچےسدرگےکپآگولہیوتےتوہُنوےب(ےہنامرفاکﷺاللہلوسرںیم"زیچسجرواےہیتیدانبتروصبوخےسا،ےہیتوہیھبںیمزیچسجیمرنکشراچےک‘ْفَّطَلَتَیْلَو’رپروطیتایناسل۔)ےہیتیدرکرادبیعےسا،ےئاجیلنیھچےسزیمآتحلصمروا،ربدتومہف،تسافنںیمؤاتربیجامس،قفرںیموگتفگ:ںیہداعباِرلاهنِإلََقفِّلَِإٍءْيشيِفناَزكَيحلاصایکںویورےسںوقیرطیدامےکںؤازسروانیناوقمولعیجامسدیدج۔طایتحاکتبجہکےہیترکتباثوکرظنہطقنینارمعساقیقحتہیاذٰہل،ںیہےہرماکانںیمکتبت،یگےئاجیکںیہنیزاسرادرکیکدارفارکانبداینبوکفطلتِلوصاینآرق۔ںیہننکممہمتاخاکترفنےسےرشاعممیہفتیناسلاک"ْفَّطَلَتَیْلَو")فطل("ف-ط-ل"ہدامےکیبرعظفلہی:ینعمیوغلےہںیمبرعلاناسل،ےہتفصیکیلاعتاللہفیطلےسہدامیسا۔ےہلاکنےس"قيفوتلا:ىلاعتاللهنمفطللاو،قفريفكبرأكيلإلصوييذلافيطللا،هدابعبقيفرلا،هانعموحلاصلماقئاقدبملعلاولعفلايفقفرلاهلعمتجايذلاوهفيطللا:هريسفتيفريثلأانبالاقو،ةمصعلاوهقلخنمهلاهردقنمىلإاهلاصيإوتیاہنہو،نابرہمتہبرپںودنبےنپا:ںیہینعم)ےک'فیطللا'ینعی(:ہمجرت)ےقیرطہیفخروا(یمرنیئاہتناوکدصقمرواترورضیکپآوجلااویمرنبلطماک'فطل'ےسفرطیکٰیلاعتاللہروا۔ےہاتیداچنہپکتپآےسنباروا۔ےہ)تمصع(اناچبےسںوہانگرواانیدقیفوتیکیکین)وکےدنب(تقوکیبںیمسجےہتاذہو'فیطللا':ےہایامرفںیمریسفتینپاےنریثلاا"337ًََََََََُّْْهَََهَََْهََُْہعلاطمینارمعکیااکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعروا‘فطللَو’تَيِروصتینآرقارسودروا،ریبدتویمرنںیمےنرکماکوتکیا؛ںوہعمجںایبوخود)ںوترورضروا(ںوتحلصمنارھپرواانھکرملعاکںویکیرابیکںوتحلصمیھکررکردقمےنساےیلےکسجاناچنہپکتساےسںیمقولخموک۔ںوہہغیصےسلعفتبابفطلتیلو:ینعمیحلاطصامأو،هلقفرتلا:رملألفطلتلاو"۔ےہفطلتردصماکسا،ےہرمالعفبئاغرکذمدحاو.كربهبفرعيلكاخأهبتفطلأام:فحتلافرطنماضيأفطللاو.افاطلإفطلتاهدلوبةفيطل"4ةفطلالماو:ےہبلطماک)ےنترب('فطلت'ںیمےلماعمیسکہکاوہہیلصاحاکساکیا')ںیہےتہکںیمیبرع(روا۔انرکرایتخاریبدتروایمرنےیلےکسارواتقفشیئاہتناھتاسےکساہو،'ےہ)ہفیطل(قیفشتہبرپےچبےنپاںامےکفئاحتےفحتینعمکیااک'فطللا'روا۔ےہیترکہلماعماکینابرہمےنپاپآوجزیچہو)ینعی(،ےہیھباکںوصحتروصبوخرواےھکوناتبحمیکپآےعیرذےکساہوہکاتںیہےترکشیپہفحتِروطبوکیئاھبروایمرن،تبحمںیمینعمےک('ہفطلاملا'روا۔ےلناجوکیئلاھبروا۔)ںیہےسشوخیقلاخاایگایکنایببلطمہیاکْفَّطَلَتَیْلَونآرقلاتاملكليوغلریسفتومجعمكلسمكلسينعمبقفرت:لجرلافطلت:لاقیو،قفرت:رملأايففطلت"ہکےہ"هتلاماعميفقفرلاسپآےنآشیپےکںیم5.نآرقلاتاملكليوغلریسفتومجعمفںیمایگایکنایببلطمہیاکيفقفرلاكلسمكلسينعمبقفرت:لجرلافطلت:لاقيو"ہکےہ،قفرت:رملأايففطلت"6هتلاماعمرایتخاہقیرطاکتقفشروایمرنہکےہبلطماک"ںیمتلاماعمینعیساینعی،ےہاہرےلماکےس"صخشںلاف:ہکےہاتاجاہکروا۔انرکہتساراکتفارشروایقلاخاشوخ،یمرنںیمؤاتربرواتلاماعمےنپاےن۔ےہایانپا"ديرياميلعلوصحلايفقفرتيلويأ"ای"فطلت"فطلت7.لَتَيطلَو38َََّْْْهَْنوج62)–لیرپا(،2ہرامش،9دلج،رمقلاےیلےکےنرکلصاحےسا،ےہاتہاچانرکلصاحھچکوجناسناینعی"۔ےرکرایتخاہتساراکیبولساشوخرواتمکح،یمرن:رظنمسپینارقاک‘ْفَّطَلَتَیْلَو’""9ات26ہک"ےہںیمریثکنباریاسفتںیمےرابےکہعقاوسا"عقاوںیمےراااپںیوہدوچیکمیرکِنآرقیرااااسیتہعقاوکانتربعروادرفنمہیاک):تایآ(فہکلاہروااااس،ےہاکیواسیعیداصاکیکرتہدوجومباوج(سواسفافآزرپیلاسرہاشےکتنطلاسنموربجںوناوجوننامیاابےلاوےنھکرقلعتےاسںونادناخٰیلعادنچںیم)ےہہاصحےک"سونایقد"ہاااااشدابکرااااشمرواتااااسرپتب،رباجےکتقوےنپاےنہااشداببج۔ایدرکراکنافااصےاسےناکھجراسےنمااسےکملاظمکانلوہیکںونددانچےیلےکےنآسپاورپنیدہانااتااااسرپتابیئاابآےنپاںیہناےنوکمارآوشیعےکیگدانزیتلاحمےنںوناوجونصلخمناوت،یدتالہمیکتاررطااخیکتاظاافحیکدایحوترواےدایقعےنپاضحمرکارکھٹراغیڑاہپھتااسےکےتکرادافوکیاروایکترجہےاسرہاشںیمیکیراتاعدہناااصلخمیکناےنٰیلاعتاللہ۔ےئگوہنیزگہانپرکاجںیم)فہک(روایرہگیاااسیاکیایہردناےکراغرپنارواااااشخبتیلوبقِفراااشوکاروامےاسنیناوقیاسنئااسروالقعینااسناماعوجیدرکیراطدنینلیوطتلاحیااساکتلاااسیرمق)(ونوااسنیتےروپںیمراغساہو؛یھتعباتےکناماظنیتانئاکنارودےکتدمنیرتلیوطساےہرےتواااسںیمیھتیترزگیئوہیتارتکےااااسںیئابںیئادےکراغپوغدیکروااااس،اہرلااسلااسمںیہناتحتےکہیہٰلاِتردقرواںیئاجہنسلھجماااسجاےکناہکاترواتاااااشوگےکنانیمزہاکااتںیھتیتااجیئاولدںیٹورکںیئاابرواںیئادنیتباجٹموکںویڈاہوت،ایکرادیبرکےدیگدنزیئنکیاںیہناےناللہدعبےکےنرزگںایدااااصیہیےنںوہنارواےھتربخےبلکلابےااسےلااصافلیوطساےکتقوہواروفےکیرادیب،ںیہےئواسہاصحھچکاکساایندکیاہودیااشہکاھجماسےرواشمیمہابےنںوہناوت،اوہسااسحااککوھبنیرتدیداشںیہنابجدعبےدےکااسدنچےکیدناچوکیھتاااسکیاےنپاھتاااسےکطایتحاِلامکروا"ےہےتھکلدایذامریثکنباہاملاع"ےدرکہانی3098.39ہعلاطمینارمعکیااکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعروا‘فطللَو’تَيِروصتینآرق9للاحیئوکہوہکاتاجیھبرازابفرطیکرہشےسےقیرطہدیشوپتیاہنرک"ےکسلااناھکہزیکاپرواادولاوکریفاسےنپاےنفہکباحاصارپعقومسااسحرواکزانیاساروا:ےہںویںیمنآرقرکذاکسجاہکہلمجارہناااسروایخیراتہوےئوہےتہکلَوںیمرہاشیھتااساکناہکاھتہیداصقماکنا"ںوتساررواےئوہےترکتیچتابےسںورادناکد،تقوےتدیرخفلسادوس،یرایشوہیلومعمریغ،ینیبکیرابیئاہتناینعی""ےئوہےترزگےسمسقیاسکےاسےجہلایےیورےنپا،ےرکرایتخاہتاساراکتاسافنروایمرنناارااسودیئوکہکےلماکےااستورمینتاروا،ےدےنوہہنادیپکااشاکہکاھتفوخںیہناہکنویک،ےکاسوہہنفقاوےاسہاگہانپروایگدوجومیکراسگنسںیہناہووتایگلچہتپاکناوکںودنراکےکہاشدابملاظےنارپرگا۔ےگںیدرکروبجمرپکرشہرابودایےگںیدرکهنَرِعلَتَيطفطلتاًدَحشُيلََوأْم10كِب"فایکنایبھتاااسےکلیااصفتوکہعقاوسایھبےنیبطرقریااسفتہیلاااصاحاماکسجےہےتامرفیبطرقہملاعریاااسفتےگاےکساےہیکچلدبراسکیایندوتاوہلخادںیمدودحیکرہاشیھتااسہوبج"ہکےہکایاںااہوبارواااھتااکچٹامےلہپںویداااااصمتااااسِرودااکسوناایقد،یھتےنناوجونسابجیھتمئاقتموکحیکہاااااشدابدحومرواےچااااس،لداعمیدقےنتاےکاسہووت،ےیدےکاسےنارپلااسواسنیتوکرادناکدںیمرازابیئوکوکصخاشساہکےھجماسگولروایئگمیلبلھکںیمرہاشہکےھترواااچنہپکاتتالاداعیکمکااحےکتاقوہالمااعم،ےہااگلھاتااہہانازخنوفدامیہٰلاہایںویوبایجعساےنٰیلااعتاللہ؛اایگوہشاافرپرہااااشےروپزارِنیرکنمرواںوتااااسرپیداممامتناےکرودساےعیرذےکےعقاوبیرغریذاپوقوےکتاماایقرواےنھٹایجہراابودداعبےکےنرموج،وکترخآیلمعدایدرتِلابااقاانروایداام،ہدانزااااااسیاکایا،ےھتےترکرااکناااکےنوہںوتاکںوجکتںویدااصنیتوکںوناوجونناادخوجہکایدرکمہارفتوبثےنرکہدنزدعبےکتوموکتانئاکیروپہو،ےہاتکااساھٹاہرابودرکلاااسرہاااشرواایگوہاروپداااصقممیظعہیبج،ےہاتھکرتردقیروپیھبرپسدااقمہووت،ےچنہپکااتراااغےنیدیہاوگیکنااامیاےکناگولےک40َََََُّْْْْهَْنوج62)–لیرپا(،2ہرامش،9دلج،رمقلاےکراغرپروطےکراگداییکنارواےئگوااااسدانینیدباہرابودناوجون"۔یئگیدرکریمعتدجسمکیارپےناہد:طبریجامسرواحیرشتیک‘ْفَّطَلَتَیْلَو’کیدزنےکنیرسفم:یمرنںیمتلاماعمروانیدنیل11ےہےتامرفںیمحیرشتیکفطلتیلوریثکنباریسفتيأفطلتيلو"یگدنزںیمہےستابسایکاللہہمحرریثکنباماماهبايإوهئارشوهباهذوهجورخيفلوحامایںوہبارختلااحبج۔ےہاتلملوصااغدیسرواارایپتہبکیااکےنرازگ"12یرادیرخ،تفرودمآیکہرمزورینپاناسناہکےہںیمیسایرادھجمسوت،وہؤانتںیمرگا۔ےرکزیہرپےسےنرکہصغرواابارشروش،اواھکداکہجولابںیمرابوراکرواںوگولمہہکےہبلطماک'فطلت'وت،ںیھجمسےسباسحےکےرشاعمےکآےسامہہکںیہرےمیغدروازجاع،ازممرنےنتاتقوےترکنیدنیلرواےتلجےتلمےسلکشمہکےہیتاھکسںیمہتابہی۔وہہناڑھکہلئسمایاڑگھجاینیئوکےسہجویرامہرایھتہانپاوکیرادھجمسروایشوماخےئاجبےکںولصیفیتابذجرواےصغںیمتقوےکتمکحوکیئاچسساہکلب،اتوہںیہنیفاکانوہاچسارامہفرصتاقواضعب۔ںیئانبیگدنزیرابوراکرواںورازابےرامہآ۔ےہاتوہیرورضیھبانھکررکلاھبنسھتاس،یزودناہریخذ،یروخعفانمزئاجان،یہدہکوغدےسیجںیہیتآرظنںایبارخوجںیموکلوصاینآرقیسابسہو،یملاکخلترپتابتابنایمردےکرادناکدوکہاگروا،یمرنںیمتلماعمیرابوراکروافلسادوسےنپامہرگا۔ںیہےسہجویکےنلوھبدوخبدوخںایئاربیراسہیوت،ںیدرکورشانھکرلایخاکےرسودکیاروایرادنامیاھتاسےکںورسودہکلبںیہنانچوسہدئافانپافرصدصقمارامہبج۔یگںیئاجوہمتخفرطرہروااگےغڑبدامتعارپےرسودکیاںیمےرشاعمےروپوت،اگوہانرکیئلاھب۔اگےئاجلیھپنوکس:لوصاینآرقاکظفحتیصخشرواہماعنماربدتیجامسروایرادزارلَتَيلَو"ےہےتامرفںیمنزاخریسفتنزاخماماطفقفرتيلويأےئوہےتلچںیمرہشرواےتسارناسناہک"13نامتكورتسيفنكيلوةنيدلمايفوقيرطلايفرواظفحتیتاذ،نمایترشاعملصارد،"ےرکمامتہااکےنپھچروایرادزار،یمرنبلطماکساںیمںوظفلناسآ۔ےہلوصانیرتہبکیااکتظافحیکوربآوتزعیناسناںیمیسایرادھجمسوت،وہراکشاکینمادبایدسح،ںونتفہرشاعمیئوکبجہکےہہی41ْهَْہعلاطمینارمعکیااکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعروا‘فطللَو’تَيِروصتینآرقہداسلکلابوکتکرحولقنینپارپتاماقمکلبپرواںورازاب،ںوکڑسناسناہکےہںویبایماکایتلودینپا،ےنچنیھکفرطینپاہجوتیکںوگولہجولاب۔ےھکرشوماخرواےنٹیپاروڈنغڈاکںوتابیجنینپاںیمیگدنزماعایایڈیملشوسروا،ےنرکہرہاظماکنیک،دسحںیمےرشاعمےسیلاھچاماعِرسںیتزعیکںوگولےسہجویکےنانپاہنوکلوصاساںیمرودےکآںایقاچانیکیویبںایم،ےڑگھجینادناخےنپاگولبج،رپروطےکلاثم۔ںیہیہراج۔ںیہےتیلمنجمئارجرواہلشوسایںیمںولحمیلگےئاجبےکےنھکرںیمیراویدراچیکرھگزارولیرھگاینادناخےروپرواےہاتاجنبڑگنتباکتابوت،ںیہےتیدرکورشانرکنایبرپایڈیمںوتابیلومعمرپتاماقمکلبپایںورازاب،حرطیسا۔ےہیتاجلمںیمیٹمتزعیکےسےنرکاڑھکاشامترکآںیمےصغرپثحبےسرادناکدایرکٹیکیڑاگےسیجگول۔ےہیتاجوہہابتھکاسیکناسنافیرشرواےہیتاجنہپکتیرہچکےناھتتابےکںورسودےساےئاجبےکےنھکرزاراکیروزمکیتاذایناصقنیلامےکیسکےئوہےترکلمعرپتمکحینآرقسامہرگا۔ںیہےتیلانبہعیرذاکےنرکاوسرےنماسروایراکچیروچفرصہنوت،ںیئآےلیمرنروایرادزار،یگداسںیمیگدنزینپایھبوربآرواںیتزعیئوہیتوہلاماپیکںوگولہکلب،اگوہہمتاخاکںویئاربیسیجدسحرکغڑبےسبسروالام،ناجےکناسنایرادزارروایگداس۔یگںیئاجوہظوفحم۔ںیہیتوہظفاحمیڑبےسبسیکتزعیکسا:یرودےسںونتفرواظفحتاکنامیاونیدںیمجامسےکتیاسیاںیمریسفتےنپااللہہمحریدعسلانمحرلادبعہملاععقاومنعدعبلاوءافختسلااوزرحتلاىلعثحلااھنمو"ہکےہزارطمقرںویںیمحیرشتہملاع14".يدلايفهناوخإىلعوناسنلإاىلعكلذيفنامتكلالامعتساونیدلايفنتفلالوصاینامیاروایجامسارہگہیےسحیرشتسایکاللہہمحریدعسلانمحرلادبعیکنامیارواتایرظن،نیدےنپاںیمرودےکںونتفایتلااحےربہکےہاتآےنماسیترشاعمروایعرشانرکرایتخایرادزارروایزجاع،طایتحاےیلےکتظافح،ڑاگبیقلاخاںیمےرشاعمبجہکےہہیبلطماکسا،ںیمںوظفلناسآ۔ےہترورض،تاعزانتےکہجولابوکدوخوکناسناوت،وہورعاکںونتفیبہذمایگنجیتایرظنکیایدعسلاہملاعںاہی۔ےیہاچانھکررودےسںوہگجیکںونتفروارارکتوثحبہکلب،وہہندودحمکتتاذینپافرصیرادزارہیہکںیہےترکنایبہتکنمہاتہب42َََّْْنوج62)–لیرپا(،2ہرامش،9دلج،رمقلا)ےنھکرزار(نامتکیھبےیلےکتظافحیکںوقبطروزمکرواںویئاھبینیدرگیدےنپالاموناجیکہورگاییٹنویمکیروپےستلفغیککیایسکہکات،ےئاجایکلمعرپ۔ےڑپہنںیمےرطختزعرواتروصبوخسایکﷺدمحمترضحیبنےرایپدیئاتیکتمکحینآرقسالوسرہکےہتیاورےسہنعاللہیضرہریرہوباترضحےہیتوہیھبےسثیدحہک"15ادساحةمعنلكلنإفرسلانامتكبجئاوحلاىلعاونیعتسا":ایامرفداشراےنﷺاللہتمعنبحاصرہہکنویک،ورکلصاحددمےسىرادزارںیمیبایماکىکدصاقمےنپامتوکتلاماعمےنپاہکےہیتاھکسںیمہثیدحہی"ےہاتاجاھکیدےسہاگنیکدسحوکےکآ۔ےہلوصایوبناکیتملاسروایبایماکانلچرکبےسںونتفرواانھکرہیفخیٹوھچیرامہہکنویکےہیتاجغڑبیھبرواتیمہایکلوصاساںیمرظانتیجامسیسکگولبج،رپروطےکلاثم۔ےہیتاجنبتبیصمےیلےکںورسودیئاورپلایسکلبپایایڈیملشوساروڈنغڈاکتایرظنیتاذےکیسکایوگتفگیبہذم،ےلماعمساسحیتڑپںیمےرطختزعوناجینپایکنافرصہنےسساوت،ںیہےتٹیپرپتاماقم۔ےہیتاجآںیمباذعیھبیگدنزیکںولاونادناخرواںوتسودےڑجےسناہکلبےہتمکحہورواوہملعاکےنتفاییئاربیسکںیمےرشاعموکناسنایسکرگا،حرطیساوت،ےدرکورشانلاھچاماعِرسےسا،ےئاجبےکےنرکلحایےنابدےساھتاسےکرپلوصایوبنرواینآرقسامہرگا۔ےہاتلیھپراشتناروافوخںیمےرشاعمےسسایرادزاریکںویئاھبےنپارواینپا،ںیہررودےستاماقمےکںونتفےئوہےترکلمعنامیاےنپامہوت،ںیگاھبہنےھچیپےکترہشیتسسیکہجولابروا،ںیرکظفحتاک۔ںیہےتکساچبےسیہابترواتاثداحےڑبیھبوکےرشاعمےنپاھتاسھتاسےکہتسارہنادنمشناداکےنلکنےستلاکشمیجامس،یگدیشوپرواریبدت:ہیطعنباہیےس16."هليحتوهئافتخايففطلتيلو"ےہےتامرفںیمحیرشتیکتایاسایکاللہہمحراینارحب،تبیصمیڑبیسکناسنابجہکےہاتلملوصایتایسفنروایترشاعممہایتابذجایےنرکلامعتسااکتقاطدنغداغدناںاہووت،وہاوہارھگںیمتلااحقفاومانناسآ۔ےیہاچانیلماکےسیشوماخروا)لیحت(ریبدت،یلمعِتمکحےئاجبےکےنوہےکقلاخارواتعیرش،نوناقناسناہکےہہیبلطماک‘لیحت’روا‘فطلت’،ںیمںوظفل43ہعلاطمینارمعکیااکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعروا‘فطللَو’تَيِروصتینآرقوکدوخہوےسسجےرکرایتخاریبدتکیرابروانیرتہبیسیاےئوہےتہرںیمےرئاداتاھکسںیمہلوصاہی۔ےلرکلصاحیھبدصاقمےنپارواےکساچبےستارطخیھبہبوصنمشوماخہکلبںیہنےسزاوآیچنواایےڈنڈہلباقماکتلااحتاقواضعبہکےہ۔ےہاتاجایکےسیدنملقعروایدنب:"ںاہجےہیتوہیھبےسثیدحروہشمسایکﷺمیرکیبندیئاتیکےتکنیریسفتساُبْرَحایامرفےئوہےترکنایبیلمعِتمکحیکتلااحکزانروایگنجےنﷺپآلاةَعْدےہیتاھکسںیمہثیدحہیےہماناک)یلمعِتمکحرواریبدت(لاچگنجخ۔ےہملاساِنیعانرکلامعتسااکیرادزاررواریبدتںیمتلااحکزانہکدوخرپںؤاپےنپاگولےستہبےسہجویکیمکیکلوصاساںیمےرشاعمےکآےہاترکورشرابوراکاینصخشیئوکبج،رپروطےکلاثم۔ںیہےتیلرامیڑاہلک17ٌ""ےئاجبےکےنیلماکےسیرادزاررواتمکحہووت،ےہاترکہلصیفینادناخمہایئوکایروانیدساحہکےہاتلکنہیہجیتن۔ےہاتیدرکاچرچہگجرہاکسایہےلہپےستقو۔ےہاتاجوہبارخیہےلہپےسےنوہورشماکہورواںیہےتاجوہمرگرسنیفلاخمیدنمشنادہووت،ںیہےتسنھپںیمنھجلایجامسایینوناقیسکگولبج،حرطیساورشانرکجنلیچوکےرسودکیارکآرپایڈیملشوسےئاجبےکےناھجلسہلماعمےسنبامہرگا۔ےہاتاجوہہدیچپدیزمےئاجبےکےنوہلحہلئسمےسسج،ںیہےتیدرکںیمتلاماعمےنپاینعی،ںیئانپاوکلوصاینآرقساےئوہےئاتبےکاللہہمحریزُجہجولابرواںونتف،دسحےکےرشاعممہوت،ںیرکادیپیرادزاررواینیبکیراب،یئارہگ۔ںیہےتکسوہنزماگرپہاریکیبایماکرکبےسںوٹواکریکےلاوےنوہادیپےسشئامنیکفئلالنسرپ:نامتکلٹیجیڈںیمرودربئاس:کرادتاکںونتففطلتیلو"ہتکنیریسفتہیاکاللہہمحریدرواممامارکاپھچےسینیبکیرابیئاہتناوکلاوحارواتلاماعمےنپاہک18"مكرمأءافخإيففئلایبلاقناکیاںیمرودےکیٹیویٹکیارپئاہلٹیجیڈرواایڈیملشوسےکآ،وھکررپروطینامسجفرصبلطماکیرادزارںیمرودےنارپ۔ےہاتھکرتیثیحیککیہہرمزورروا،نشیکول،فئلالئوچروینپابلطماکساںیمامسےکآنکیل،اھتانپھچینپاہکےہیتاھکسںیمہتمکحینآرقہی۔ےہاناچبےسےنرککلبپوکںویمرگرسیکہکےہہییدنمشنادلصا؛ےہینادانہکلبںیہنیرداہبانانبباتکیلھککیاوکیگدنز44ََََّْْْنوج62)–لیرپا(،2ہرامش،9دلج،رمقلادیدجسا۔وہوکپآفرصملعاکسا،ںیہےلاوےنرکایکپآرواےہایکساپےکپآبس:"ایامرفےنﷺپآںاہجےہیتوہیھبےستمکحیوبنسادیئاتیکرظانتیجامسرواےلڑکپمزلاوکرھگےنپاںیمرودےکںونتفناسناہکےہہیداہجنیرتہبےسکیااک'ےنڑکپمزلاوکرھگ'ںیمرودےکآ۔)ہجامنبا("ےھکروباقرپنابزینپاوکںویشوخروازویڈیو،ریواصتیکیگدنزیجنینپاناسناہکےہیھبہیموہفمدیدجیراویدراچیکرھگےنپاےئاجبےکےناجسرپ(PublicWall)لاوکلبپیکٹینرٹنا۔ےھکردودحمکتےسہجویکےناگلہنوکرٹلفیوبنوینآرقساںیمےرشاعمےکآںوچبےنپاگوللکآ،رپروطےکلاثم۔ںیہرپورعںایدابربیتایسفنرواینادناخےکیویبںایمروا،زویڈیویکےناھکںیمسٹنروٹسیرےگنہم،ریواصتموصعمیکگولہوہکےہاتلکنہیہجیتناکسا۔ںیہےترکرپایڈیملشوسگنڈناربیکفئاحتیسپآرظنیربروادسح،یمورحمِساسحاںیمںولدےکنا،ںیہمورحمےسںوتمعنےتاجوہرذنیکںوقلاطروانپےڑچڑچرھگےتلیھکےتسنہےسسج،ےہیتیلمنجناوجےلہپےستقواکزایڈیئآسنزبایرئیریکےکلبقتسمےنپاناوجون،حرطیسا۔ںیہزایڈیئآےکناںیمایندٹیروپراکےسسج،ںیہےتیدرکنلاعارپسٹیٹساایڈیملشوسوہپلافیہےلہپےسےنوہورشماکہوےسہجویکنیدساحایںیہےتاجوہیروچرواںیھجمسوکیئارہگسایکیگدیشوپیئوہیئاتبیکیدرواممامامہرگا۔ےہاتاج(DigitalPrivacy)،نشیرپڈیترشاعممہوت،ںیئآےلنامتکلٹیجیڈںیمیگدنزینپاروانوکسرپکیارکبےسںونتفدیدجےسیجگنلیمکیلبروادبِرظن،زمئارکربئاس۔ںیہےتکسرازگیگدنزظوفحماکںوڑگھجولیرھگرواتاعزانتیترشاعم:رزگردووفعروایملاکںیریش:لحیدبالَتَيطلَو’ظفلف،یمرنیئاہتناںیموگتفگخریجامسارہگکیااک‘ہیبلطماکساںیمرظانتیترشاعم۔ےہانرکرایتخایگتسئاشروایزجاعاییمہفطلغیئوکنایمردےکںوہورگایںونادناخ،دارفاودبجہکےہرھتپباوجاکٹنیاایےنانپاہجہلزیتودنتںاہووت،ےئاجوہاڑھکزانتیھکرساھٹمروایمرنہنادنمشنادیسیاںیموگتفگےئاجبےکےنیدےسںیمہتمکحینآرقہی۔ےدرکاڈنھٹوکےصغےکےلاوےنماسوجےئاج45ْهَْہعلاطمینارمعکیااکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعروا‘فطللَو’تَيِروصتینآرق":ےسےڑبوجںیہرایھتہنیرتہبہوہجہلامیغدرواریخِہملکہکےہیتاھکسےتکساھجبںیمںوحملوکگآیکینمشدیجامسرواےڑگھجینادناخےڑبسایکﷺدمحمترضحیبنےرایپدیئاتیکلوصایقلاخاسا۔ںیہِّرلاهنِإلََقایامرفےنﷺپآںیمسجےہیتوہیھبےسثیدحتروصبوخفُِنوُهكَيلَِإٍءْيیتوہیھبںیمزیچسجیمرنشناےہیتاجیللاکنیھبےسزیچسجروا،ےہیتیدانبتروصبوخےساےہطباوریناسناہکےہاترکحضاونامرفیوبنہی۔ےہیتیدرکرادبیعےساےیورفرصروافرصزاردحاواکےنرکمتخوکںویخلترواےنڑوجوک۔ےہںاہنپںیمیمرنیکلََو،ُهشْنِمُعَزنُيلَِإٍءْي19"شيِفناَزےنوہدابربنوکسںیمںورھگرواںولحمیلگ،ےرشاعمےرامہآڑوھچوک)یمرن(‘فطلت’ینآرقساںیموگتفگےنمہہکےہیہیہجویڑبےسبسیککونیکوہبساس،ےڑگھجےٹوھچےٹوھچےکیویبںایم،رپروطےکلاثم۔ےہاید،ںوقلاطےیلسافرصتاعزانتیلومعمےکدادیئاجنایمردےکںویئاھبای،کنوھجوکےجہلےنپایھبیئوکہکنویکںیہےتاجلدبںیمںویرودیکہشیمہرواںوتلادعروازنطےیلےکےناھکداچینوکےرسودکیاگول۔اتوہںیہنرایتوکےنرکامیغد۔ےہیتاجڑگبدیزمےئاجبےکےنھجلستابےسسج،ںیہےتیلاراہساکچولگیلاگرپنیدنیلےکںوپوردنچرپناکدایرکٹیکیڑاگیلومعمرپںوکڑس،حرطیسارایتخالکشیکںوینمشدینوخںیمدعبوج،ںیہےتیلڑکپنابیرگاکےرسودکیاگول‘فطلت’رکڑوھچوکیتسرپاناروانپڑھکاتقوےترکتیچتابمہرگا۔ےہاتیلرکےونےکےرشاعموت،ںیدرکورشانرکتابےسیزجاعروایگتسئاش،تبحمینعیامساروپرواںیہےتکسوہمتخےھٹیبرھگریغبےئاجیرہچکےناھتےڑگھجدصیف۔ےہاتکسنبہراوہگاکنما:ثحبہصلاخکیاکیااکمیرکِنآرقہکےہہیلصحامیداینباکےلاقمیقیقحتساےکتیناسناہکلبںیہنیئاکایوغلکیاضحم،'ْفَّطَلَتَیْلَو'ظفلثحبِریزہکےسیج،ظفللمکمکیااکیئامنہرکتحطسینارمعویعامتجارکےلےسیگدنزیدارفناےیللَعاَن":ےہنامرفاکٰیلاعتاللہ۔ےہہطباضمرکاروضحتیعماجیہیروا؛)ےہنایبحضاواکزیچرہوجیکلزانباتکیسیارپِلاًناَيْبِتَباَتِكپآےنمہروا(شٍِّءْيكِللاَكْي"20نَولهز46ََََََّْْْهَََْهََََُُِّْْ(،2ہکلیرپا–لاَرْيہرامش،9دلج،رمقلااللَُّباَتِكِثيِدَح"21ِنوج62)خهنِإ"ایامرفےنؐپآںاہجےہتباثیھبےسثیدحسایکﷺف۔ےہیتاھکدہتساراکیصلخمےسںونتفےکرودرہوج،ےہباتکیکاللہملاکنیرتہب،ربجیتاقبطہرشاعمبجہکےہاتیدقبسلاوزلاہیںیمہہعقاویخیراتاکفہکِباحصامداصتےکہجولابوت،ےئاجوہراکشاکیلزنتیقلاخارواڑاگبینادناخ،تسایسیرتفدےکتظافحیکنیدرواتورمںیمتلاماعم،یرادزار،یمرنںیموگتفگےئاجبےکِرصعہکےہاتاھکسںیمہروصتینآرقہی۔ےئاجایانپاوک)فطلت(یلمعِتمکحےیلریبدتِنسحروامہفساہکلب،ںیہنںیمتیحراجلحاکلئاسمیجامسہدیچیپےکرضاحنزاوتمونمارپکیارواےہیتھکررارقربیھبوکنوکسیتاذےکناسناوجےہںیمذخاہجیتنحضاوہیےسقیقحتیروپسا۔ےہیتنبیھبہعیرذاکریمعتیکےرشاعماکتسایسینادناخروایناتاچنیھکیرتفد،ڑاگبیترشاعمےکرضاحِرودہکےہاتوہسافرصلحاکسج،ےہیتسرپانارواتشادربمدع،یتخسںیمےملاکمببسیداینبیمرنای'فطلت'ہکےہاتلاےنماسیھبتقیقحہیہعلاطمہی۔ےہںاہنپںیمےیورینآرقکیااکظفحتیناسنارواتناہذیتابذجلصاردہیہکلب،ےہںیہنیلدزبیئوکزگرہتباثتابہیدیزم۔ےہاتاچبےستاناصقنیتابذجوکناسناوجےہلڈامیہٰلانیرتہبرکانپاوکتقوِتحلصمرواربدت،یرادزارںیمتلاماعممہاےکیگدنزہکےہیتوہھکرظوفحموکدوخےسیہدہکوغدیشاعمروالاصحتسایتاقبطناسناماعکیایہ۔ےہاتکسےرامہہکےہیتاجیکشرافسہناصلخمہیںیمینشوریکجئاتنیہنا'یمرنرواؤاتربِنسح'اصوصختایقلاخاینآرقںیمباصنیتیبرترواںورادایمیلعتلماشرپروطےکتراہمیجامسیلمعکیاےئاجبےکقبسیتایرظنکیاضحموکینادناخرواہیماظتنایرتفدہکےہیتآےنماسیھبزیوجتہییہھتاسےکسا۔ےئاجایکیمہابےئاجبےکںوڈنکھتہہناحراجےیلےکےناھجلسوکتاعزانتیمہابناہاربرسیئاہتناتابہیںیمرخآ۔ںیرکرایتخاہتساراکمیہفتوماہفاروایئوجحلص،تورموربنم،ایڈیمےیلےکحلاصایکںویوریجامسہجورمہکےہیتوہمولعمیمزلامےکیرادزارروایلمعِتمکحشوماخےعیرذےکعئارذیجامسرگیدروابارحم۔ےکساپلیکشتہرشاعمنمارپکیاہکاتےئاجایکماعوکںؤولہپینارمعتبث47هََْہعلاطمینارمعکیااکہرشاعمِریمعت:ےیوریجامسیرصعروا‘فطللَو’تَيِروصتینآرق:تاجہلاوحSurahAl-Imran:159ربلاباتک،ملسمحیحص،یروباسینلا،یریشقلاذاشوکنبدرونبملسمنباجحلانبملسم2:ثیدحلامقر،قفرلالضفباب،ةلصلاو،ملسمماما۔۔6598۔159:نارمعِلآہروس1۔ImamMuslim,MuslimbinAl-HajjajbinMuslimbinWardbinKushazal-Qashiri,Al-Nisaburi,SahihMuslim,Kitabal-Albarwal-Sala,ChapterFazlAl-Rifaq,HadithNumber:6598.ىعفیورلايراصنلأاروظنمنبانیدلالامج،لضفلاوبأ،ىلعنبمركمنبدمحم،روظنمنبا1414رداصراد:رشانلا،برعلاناسل،)ةثلاثلا:ةعبطلا،توریب711–-ہـ3۔:ىفوتملا(ىقیرفلإاہـ،9ص،316۔IbnManzoor,MuhammadbinMakrambinAli,Abual-Fazl,Jamalal-DinIbnManzooral-AnsariAl-Waif’ial-Afriqy(died:711AH),LanguageofArabs,publisher:DarSadir–Beirut,edition:3rd-1414AH,vol.9,p.316.۔،برعلاناسل،یقیرفلااروظنمنبا۔9ص،3174-20082003،م4ص،IbnManzooral-Afriqi,Lasanal-Arab,Vol.9,p.317.5تاملكليوغلریسفتومجعم)لمجلاةطوطخم(حاتفلادبعنبنیسحنبنیدلازعنسح،لمجلادمحأ۔161۔،ىلولأا:ةعبطلا،رصم،باتكللةماعلاةیرصملاةئیھلا:رشانلا،نآرقلاAhmedal-Jamal,HasanIzzal-DinbinHussainbinAbdal-Fattah(Al-JamalManuscript)LexiconandLexicalInterpretationoftheWordsoftheQur’an,Publisher:Al-MasriyAl-Aa’eAl-Kitab,Egypt,Edition:Al-Awla,2003-2008AD,Vol.4,p.161.6تاملكليوغلریسفتومجعم)لمجلاةطوطخم(حاتفلادبعنبنیسحنبنیدلازعنسح،لمجلادمحأ۔161۔،ىلولأا:ةعبطلا،رصم،باتكللةماعلاةیرصملاةئیھلا:رشانلا،نآرقلاAhmedal-Jamal,HasanIzzal-DinbinHussainbinAbdal-Fattah(Al-Jamalmanuscript)DictionaryandliteralinterpretationofthewordsoftheQur’an,Publisher:Al-MasriyAl-Amaall-Kitab,Egypt,Edition:Al-Awla,2003-2008AD,Vol.4,p.161.،م4ص،20032008-۔ہقباسہلاوح۔7-Referenceprefix.ہـ)ریسفتریثكنباىلولأا:ةعبطلا،توریب774:ىفوتملا(يقشمدلامثيرصبلايشرقلاریثكنبرمعنبلیعامسإءادفلاوبأ8۔نوضیبيلعدمحمتاروشنم،ةیملعلابتكلاراد:رشانلا،میظعلانآرقلا1419Abual-FidaIsmailbinUmarbinKathiral-QurashiAl-BasriandthenAl-Damashqi(died:774AH)IbnKathirTafsiral-Qur’anal-Azeem,Publisher:Daral-Kutubal-Al-Alamiya,ManuscriptsofMuhammadAliBayzoon–Beirut,Al-Tabbah:Al-Awla-1419AH,Volume5,p.125.ہـ،5ص125۔–-127۔5ص126،ریثکنباریسفت۔9TafsirIbnKathir,vol.5,pp.126-127.19:فہکلاہروس10۔SurahAl-Kahf:19.نیدلاسمشيجرزخلايراصنلأاحرفنبركبيبأنبدمحأنبدمحماللہدبعوبأةیرصملابتكلاراد:رشانلا،يبطرقلاریسفت=نآرقلاماكحلأعماجلا،)–10ص385۔ImamQurtubi,AbuAbdullahMuhammadbinAhmedbinAbiBakrbinFarahal-Ansarial-KhazariShamsal-Dinal-Qurtubi(died:671AH),Al-Jami’aLahakmaal-Qur’an-Tafsiral-Qurtubi,Publisher:Daral-KutubAl-Masira–Cairo,Edition:Second,1384AH-1964AD,Volume10,p.385.1964،مہـ-11،یبطرقماما۔:ىفوتملا(يبطرقلا671،ةیناثلا:ةعبطلا،ةرغاقلاہـ138448َََّْْنوج62)–لیرپا(،2ہرامش،9دلج،رمقلا–7741415132۔ریثكنباریسفت،)-ہـىلولأا:ةعبطلا،توریب:ىفوتملا(يقشمدلامثيرصبلايشرقلاریثكنبرمعنبلیعامسإءادفلاوبأ12۔نوضیبيلعدمحمتاروشنم،ةیملعلابتكلاراد:رشانلا،میظعلانآرقلا1419،ىلولأا:ةعبطلا،توریب:ىفوتملا(،نسحلاوبأيحیشلارمعنبمیغاربإنبدمحمنبيلعنیدلاءلاع،نزاخلا13۔ةیملعلابتكلاراد:رشانلا،لیزنتلايناعميفلیوأتلاہـ،5ص،.IbnKathirAbulAl-FidaIsmailibnUmaribnKathiral-Qurashial-Basriandthenal-Damashqi(died:774AH),Tafsiral-Qur’anal-Azeem,Publisher:Daral-Kutubal-Al-Alamiya,ManuscriptsofMuhammadAliBayzoon–Beirut,Al-Tabbah:Al-Awla-1419AH,vol.5,p.132.ہـبابل)741ہـ،3ص،160۔–Al-Khazan,AlauddinAlibinMuhammadbinIbrahimbinUmaral-ShihiAbual-Hasan,(died:741AH),Lababal-TawailfiMa’anial-Tanzeel,Publisher:DarAl-KutubAl-Elamiya–Beirut,Al-Tabbah:Al-Awlah,1415AH,Vol.3,p.160.ہـملاكریسفتيفنمحرلامیركلاریسیت)1376472۔14۔ىلولأا:ةعبطلا،ةلاسرلاةسسؤم:رشانلا،نانملاAl-Saadi,Abdal-RahmanbinNasirbinAbdullah(died:1376AH),Tayseeral-Karimal-RahmanfiTafsirKalamAl-Manan,Publisher:Est.،جئاوحلانامتکباب،ةلصلاوربلاباتک،يمثیھلانیدلاروننسحلايبلأ،دئاوفلاعبنمودئاوزلاعمجم15۔،ةرغاقلا،يسدقلاةبتكم:رشانلا،يسدقلانیدلاماسح:ققحملاTheCollectionofAl-ZawaidandtheSourceofBenefits,byAbial-HasanNooral-Dinal-Haythami,Kitabal-Barral-Walsalat,ChapterKatmanal-Hawaij,Al-Haqiq:Hussamal-DinAl-Qudsi,Publisher:Al-Qudsi,Cairo,Vol.8,p.195.:ىفوتملا(اللہدبعنبرصاننبنمحرلادبع،يدعسلاص،ہ195۔14208ص،-–ىلولأا:ةعبطلا،توریب16۔:ىفوتملا(يبراحملامامتنبنمحرلادبعنببلاغنبقحلادبعدمحموبأيسلدنلأاةیطعنباہـ5421422IbnAttiyahal-Andalusi,AbuMuhammadAbdulHaqbinGhalibbinAbdulRahmanbinTammamal-Muharbi(died:542AH),Al-Muharral-AwjizfiTafsiral-KitabAl-Aziz,Publisher:DarAl-KutubAl-Alamiya–Beirut,Edition:Al-Ulwa-1422AH,Volume3,p.505.ةیملعلابتكلاراد:رشانلازیزعلاباتكلاریسفتيفزیجولاررحملا،)ہـ،3ص505۔مقر،ہعدخلابرحلاباب،داھجلاباتک،یراخبلاحیحص،یراخبلالیعامسانبدمحم،یراخبماما۔17:ثیدحلاImamBukhari,MuhammadibnIsmailBukhari,SahihBukhari,Kitabal-Jihad,ChapteronWarofDeception,HadithNo.3030.ریسفت:ىفوتملا(،يدادغبلايرصبلابیبحنبدمحمنبدمحمنبيلعنسحلاوبأيدرواملا18۔ةیملعلابتكلاراد:رشانلا،نویعلاوتكنلا=يدرواملا3ص293۔-Al-MawardiAbual-HasanAlibinMuhammadbinMuhammadbinHabibal-Basrial-Baghdadi,(died:450AH),Tafsiral-Mawardi=Al-Nuktal-Ayun,Publisher:DarAl-KutubAl-Elamiya-Beirut/Lebanon,Volume3,p.293.،نانبل/توریب3030450ہـ،)۔.لضفباب،بادلآاوةلصلاوربلاباتك،ملسمحیحص،)غ261(یریشقلااجحنبملسم،ملسمماما۔660219:ثیدحلامقر،قفرلا۔ImamMuslim,MuslimbinHajjajal-Qashiri(261AH),SahihMuslim,Kitabal-Albarwal-Salaatwal-Adaab,ChapterFazlal-Rifaq,NumberofHadith:6602.89۔:لحنلاةروس۔20SurahAn-Nahl:89.مقر،ةلاصلافیفختباب،ةعمجلاباتک،ملسمحیحص،)غ21:ثیدحلاImamMuslim,MuslimbinHajjajal-Qashiri(261AH),SahihMuslim,Kitabal-Juma’ah,chapteronreductionofprayer,numberofhadith:2005.(یریشقلااجحنبملسم،ملسمماما۔2005261۔49